Literaire kroniek: Belangrijk

Belangrijk

Als de CPNB iets organiseert, dan gebeurt het in hoofdletters. Zo kunnen we sinds vorige week meedoen aan de Verkiezing van het Belangrijkste Boek. We zitten namelijk in het Jaar van het Boek. Nu kun je mij geen groter genoegen doen dan met het maken van lijstjes, maar in dit geval zijn de criteria wat diffuus. Wat verstaat de CPNB onder Belangrijk? 'Omdat het je wereldbeeld heeft veranderd, je het las op een belangrijk moment in je leven of omdat je het gewoon heel erg mooi vindt.' De CPNB kwam alvast met een tiplijst van honderd boeken, die door tien 'curatoren' in (natuurlijk) De Wereld Draait Door werd voorgesteld. Een memorabele uitzending vol Baylonische spraakverwarring. Adriaan van Dis zag maar één van van zijn favorieten terugkeren op het lijstje dat hij moest vertegenwoordigen, de Vlaming Tom Lanoye had alle Vlaamse boeken van zijn lijst gewist omdat de Vlaamse zusterorganisatie mot had gekregen met de CPNB, de curatoren wisten niet of niet vertaalde titels ook op de lijst mogen (wat wel het geval is), de curator jeugdboeken, Jan Paul Schutten, kende de kinderboekenschrijver J.B. Schuil niet en curator en Bekende Nederlander Frank Evenblij kwam met een Tomadorekje boeken aanzetten (Youp van 't Hek, Kieft, Amy Groskamp-ten Have) waarbij het woord 'Belangrijk' bij niemand zou opkomen.

De chaos werd nog groter. Ik stemde op Sprakeloos van Tom Lanoye en zag toen dat er drie versies van Sprakeloos op de lijst stonden. Voor de zekerheid heb ik drie keer gestemd. Het verdriet van België van Hugo Claus stond er niet op en die wilde ik toevoegen, maar dat mislukte. Nadat ik het gemeld had, kon het gelukkig wel. De verkiezing nodigt ook uit om foute boeken op de lijst te zetten. Mein Kampf is een verboden boek, maar je mag het boek wel op de lijst zetten. Er staan al even foute reacties onder van fake deelnemers: 'Life changing and truly inspiring piece of work.'


Inmiddels heb ik op 163 boeken gestemd - je mag zo vaak stemmen als je wilt - en ik ga net zo lang door tot ik een bibliotheek bij elkaar heb.

Deze column verscheen eerder in de Leeuwarder Courant en het Dagblad van het Noorden op 30 april 2016.

Kroniek Leeuwarder Courant: Apart

Apart

Een simpel decor, slechts één man op het podium, een schrijver nog wel, en toch zit de hele schouwburg vol. Tom Lanoye speelde in de schouwburg in Groningen de indringende voorstelling Sprakeloos, gebaseerd op zijn autobiografische roman. Het boek gaat over de afasie en de dood van zijn moeder, maar is ook een pleidooi voor taalrijkdom. De mobieltjes zijn uit, maar toch klinkt er opeens een apart geluid door op het toneel: de traumahelikopter van het ziekenhuis erachter. Lanoye wacht tot het geluid weer versterft. 'Apocalypse Now,' vervolgt hij.

Sinds enkele jaren bestaat de DJP (Dioraphte Jongerenliteratuur Prijs). Er is een publieksprijs, een juryprijs voor een Nederlands boek en een juryprijs voor een vertaald boek van elk €15.000. Tien schrijvers zijn genomineerd voor de prijs van het young adult-boek. Maar schreef Esther Gerritsen genomineerd met Dorst zo'n boek?

'Ik weet niet zo goed wat dat voor genre is. Ik herinner me alleen mijn eigen overgang in het lezen van jeugdliteratuur naar volwassen literatuur en hoe moeilijk ik dat vond. Ik denk vooral omdat de helden in jeugdboeken ook echt helden waren. Ze waren aardig, en sterk en het liep goed met ze af. Dat is welhaast het tegenovergestelde van helden uit de volwassen literatuur. Toen ik zestien was had ik die boeken van mezelf niet willen lezen. Maar op mijn 25ste weer wel.'

Philip Huff is met Niemand in de stad genomineerd.

'Mijn boek is een roman. Dat is het genre. Maar, als je zegt: het boek sluit goed aan bij de belevingswereld van of gaat over onderwerpen die jongeren bezighouden, dan kan ik dat niet ontkennen. Tegelijkertijd is er dan bijna geen boek te vinden dat niet genomineerd zou kunnen worden. Dat betekent niet dat ik niet zie dat ook dit jaar voor veel van de grote juryprijzen de genomineerde auteurs vooral weer blanke mannen van rond de vijftig waren.'

Vorige week haalde Bas Heijne het nieuws met een persbericht: hij had bij het maken van een documentaire over Louis Couperus in Indonesië het huis gevonden waar de schrijver De stille kracht schreef. Een dag later haalt Doeke Sijens, recensent van deze krant, het nieuws onderuit op het weblog Tzum. Heijne heeft zich vergist. Sijens krijgt bijval van Couperuskenners, en Heijne moest afgelopen maandag zijn ongelijk bekennen in NRC Handelsblad. Er werd niet opnieuw een persbericht gestuurd. Een fout maken is toch minder nieuwswaardig.

Verscheen eerder in de Leeuwarder Courant, 30 maart 2013.

Boekenweekvrijdag met Lanoye, Natter en een prijs

Het hoogtepunt van de dag was toch het optreden van Tom Lanoye in de bibliotheek. Roos Custers en ik hadden een speciaal VIP-arrangement gekregen, zodat we vooraf mochten mee-eten bij het buffet en daarna een enorme tas met proviand (worst, popcorn) en geestelijk voedsel (o.a. Suske en Wiske en de Vriendin) mee konden nemen. Daarin ook twee flesjes witte wijn en twee glazen opdat we tijdens de voorstelling niet zouden verdrogen.

Lanoye werd geïnterviewd door Eppo van Nispen , (ik had van tevoren gewed dat hij de woorden 'Het Hoge Noorden' zou gebruiken en won), maar dat was eigenlijk niet nodig, want het beste deel van de avond werd bewaard voor het laatst waar Lanoye in zijn eentje stukken uit Sprakeloos voordroeg. Je blijft elke keer zien hoe fantastisch dat boek eigenlijk is, meeslepend, ontroerend. Volgend jaar beloofde Lanoye dat hij met Sprakeloos ook een keer op zou treden in Groningen. Eerder op de dag werd Bert Natter in boekhandel Van der Velde geïnterviewd door Stefan Nieuwenhuis en daarna werden de prijzen uitgereikt bij de Zengers schrijfwedstrijd. De vertaalster van Gerbrand Bakker in het Duits, Andrea Kluitmann bleek de tweede prijs te hebben gewonnen.

Recensie Tom Lanoye - Heldere hemel

Een noodlotsdrama in pocketformaat

De novelle is een prozagenre dat bij uitstek geschikt is om het leven van een gering aantal personages uit te diepen. In Heldere hemel, het Boekenweekgeschenk van 2012 geschreven door Tom Lanoye, trekt echter een stoet aan personages voorbij: een piloot, een generaal, een Chief of Staff, een bedrogen vrouw, een vrouw die bedriegt, een journalist , diens chef en de zoon van de bedrogen vrouw. Toch weet de schrijver de touwtjes strak in handen te houden, want centraal staat een waar gebeurde kleine ramp: het neerstorten van een onbemande Russische MiG op een woonhuis in Kooigem (vlakbij Kortrijk).

Het gebeurt op 4 juli 1989, Onafhankelijkheidsdag in de Verenigde Staten en zo'n vijandig vliegtuig boven West-Europees grondgebied lijkt de voorbode van iets fataals te zijn. Toch lijkt de impact niet zo heel groot te zijn als je de Leeuwarder Courant van die week naleest. Een paar berichten worden aan het ongeluk gewijd en daarna gaat men over tot de orde van de dag. Het zijn de nadagen van de Koude Oorlog die Lanoye hier oproept. De Berlijnse muur zal nog dat jaar omvallen. De piloot die abusievelijk boven Polen uit zijn toestel is gesprongen, weet dat het einde van de Sowjetmacht nabij is: 'Hij had het nieuwe Russische zwijgen ontdekt. Niet dat van de angst. Dat van de bittere gêne.'

Het historische voorval geeft Lanoye de kans om satire en psychologisch drama met elkaar te vermengen. We volgen de paniek in de 'situation room' van het NAVO-hoofdkwartier waar een kleine machtstrijd gevoerd wordt en we verwijlen op een krantenredactie waar een yuppige hoofdredacteur meer 'human ineterst' en straatinterviews wil hebben terwijl de redacteur van de oude stempel het harde nieuws wil brengen.

Intussen vliegt de MiG naar een plek in Vlaanderen waar het neer zal storten. De lezer weet dat vanaf de eerste bladzijde. Als er een verhaallijn bijkomt over Vera die door haar man is ingeruild voor een jongere vrouw, Carla, dan houd je je hart vast. Het meisje komt ook nog op bezoek en er ontstaat een ordinaire 'bitchfight'. Carla biedt stevig weerwerk: 'Ik had een manipulerende dragonder verwacht. Een onvoorspelbare feeks. Wat tref ik aan? Een tranerig viswijf dat 's morgens vroeg al naar whisky riekt.' Het vliegtuig komt dichterbij.

In Heldere hemel kan Tom Lanoye alle registers opentrekken: een huwelijkscrisis, met echte toneeldialogen doorspekt, gekoppeld aan een spottende kijk op de toenmalige politiek-maatschappelijke situatie. De continue dreiging van naderend onheil hangt hier letterlijk in de lucht. Een noodlotsdrama in pocketformaat en dat allemaal geschreven in korte, knetterende zinnetjes. Dit is een van de betere Boekenweekgeschenken van de afgelopen jaren.

Coen Peppelenbos

Tom Lanoye - Heldere hemel. CPNB. 96 blz. Bij aanschaf van €12,50 aan boeken onvangt men het Boekenweekgeschenk (De Boekenweek duurt van 14 tot en met 24 maart).

Deze recensie verscheen eerder in de Leeuwarder Courant van 9 maart 2012

Tom Lanoye in het nieuws

Zie voor een dieptereportage op Tzum.

Tom Lanoye schrijft 1 zin voor het Museum aan de Stroom

Tom Lanoye schrijft Boekenweekgeschenk

Tom Lanoye with Tzum-prize
Originally uploaded by coen peppelenbos

Erg fijn nieuws. Kan er nu al naar uitzien. Zie verder op Tzum.info.

Het Grote Gebeuren met Tom Lanoye

(Tom Lanoye in Forum Images, foto: Giny Backers)

Meer dan honderd mensen zaten er gisteren in de zaal om te kijken naar Tom Lanoye die geïnterviewd over en na de pauze voorlas uit Sprakeloos. Een mooie avond. Lanoye vertelde dat hij een theatervoorstelling wilde maken van Sprakeloos.
Na afloop nog wat wezen drinken in De Wolthoorn waar ik een blokje kaas met mosterd over de broek van de schrijver gooide (zijn optreedbroek).

Winnaar Henriëtte Roland Holst Prijs Tom Lanoye zaterdag in Groningen

Tom Lanoye (foto: Dolf Verlinden)

Een beter timing had niet gekund. Afgelopen week won Tom Lanoye de Henriëtte Roland Holst Prijs en komende zaterdag staat hij al in Groningen op de planken.

Oorspronkelijk zou Tom Lanoye al in november tijdens prozafestival Het Grote Gebeuren naar Groningen komen maar hevige regenval in België zette zijn appartemnt voor een groot deel onder water.

Interviewer Coen Peppelenbos vraagt de auteur tijdens deze herkansing het hemd van het lijf over zijn roman Sprakeloos, zijn eerdere werk en natuurlijk het boekenweekthema: levensgeschiedenissen. Tevens zullen zij enkele filmfragmenten becommentariëren waarin de relatie tussen ouders en kinderen centraal staat en natuurlijk leest Lanoye op zijn geheel eigen wijze voor uit zijn werk.

Wanneer: Zaterdag 19 maart, 20.30 uur
Waar: ForumImages, Hereplein 73
Entree: 7,50 euro, studenten en bibliotheekabonnees: 5 euro
Voorverkoop: Openbare Bibliotheek Centrum en ForumImages

Sinterklaas in Sint-Niklaas

Toen we eerder dit jaar in Sint-Niklaas waren om Tom Lanoye de Tzum-prijs te overhandigen, liepen we ook nog even door het centrum met een enorm leeg plein.

'Ons zelf gebouwde zomerhuisje, betiteld als 'den bungalow', ook wel 'onzen bungalow', gelegen op een steenworp afstand van het centrum van haar en mijn geboorteplaats, die ooit nog officieel bevorderd werd van onbeduidende gemeente tot heuse stad door niemand minder dan Napoleon. Hij was toen al keizer.

Sindsdien telt Sint-Niklaas de meeste middelbare scholen van heel de streek, het hoogste zelfmoordcijfer van heel het land, en de grootste markt, zeg maar de grootste lege plek, van gans Europa.'

Op die markt ook heel veel kunst. Onder meer een beeld van Sinterklaas gemaakt door Achiel Pauwels gemaakt in 1996.

En ook verder zie je Sinterklaas vaak terug in het straatbeeld van Sint-Niklaas. Je hoeft er niet speciaal voor om te rijden, maar als je er bent is het toch aardig om te zien.

Het Grote Gebeuren: nagekomen foto's van de literaire brunch

De literaire brunch met L.H. Wiener als stand-in van Tom Lanoye. foto's Dolf Verlinden.

En toen kwam L.H. Wiener

Gisteren, aan het eind van de middag, werd bekend dat Tom Lanoye niet naar Groningen zou komen voor de brunch (die uitverkocht was). Dat betekende dat ik mijn voorbereiding aan de kant kon gooien en even dacht ik dat ik een vrije avond kreeg, maar Roos Custers, de uitstekende organisator van Het Grote Gebeuren, bedacht het plan om L.H. Wiener uit te nodigen als vervanger. Wiener was gisteren in de stad om het interview met A.L. Snijders bij te wonen en hij was bereid om de plek van Lanoye in te nemen. Dat was een grootse geste, want de mensen die kwamen waren in de veronderstelling dat ze voor Lanoye kwamen.

Gisteravond dus nog een laat overleg met Wiener over de aanpak van de literaire bruch en thuis toch nog maar even achter de computer en in de boeken gedoken. Je kunt je betere voorberedingen indenken, maar gelukkig ken ik het oeuvre van Wiener wel enigszins. Met iets meer spanning dan normaal het programma gepresenteerd. Via Skype kwam Tom Lanoye tot ons en hij liet zijn door waterschade getroffen appartement zien. Daarna was het de beurt aan Wiener die mooi kon vertellen en vast en zeker enkele lezers voor zijn oeuvre heeft gewonnen. De brunchgangers mogen in de Boekenweek gratis naar een voorstelling van Lanoye in Groningen. Na afloop was er niemand die zijn geld terugvroeg.

(foto's Giny Backers)

Nog maar 15 kaarten voor Tom Lanoye

Tom Lanoye with Tzum-prize
Originally uploaded by coen peppelenbos

De brunch met Tom Lanoye a.s. zondag is bijna uitverkocht. Ik hoorde gisteren van de organisatie dat er nog maar 15 kaarten zijn.

Kaarten zijn te krijgen bij de portier van de Openbare Bibliotheek of bij Selexyz Scholtens.

Het Grote Gebeuren: slechts beperkt plek bij Tom Lanoye

Op zondag 14 november mag ik Tom Lanoye interviewen tijdens het prozafestival Het Grote Gebeuren. Ik hoorde van Roos Custers, de organisator, gisteren dat er slechts een beperkt aantal plaatsen beschikbaar is. Maximaal 50 bezoekers kunnen bij de literaire brunch die om 11.30 begint aanwezig zijn.

Kaartjes voor de verschillende onderdelen van het festival (dit onderdeel kost €10,-) kunnen worden aangeschaft bij de portier van de Bibliotheek Groningen (centrum), ForumImages en Selexyz Scholtens. Tevens is het mogelijk een passe-partout voor het gehele festival te kopen voor 27,50 euro.
(foto's: Dolf Verlinden)

Tom Lanoye ontvangt Tzum-prijs

Tom Lanoye with Tzum-prize
Originally uploaded by coen peppelenbos

Gisteren was de Tzum-redactie (aangevuld met Peter ten Hoor en Dolf Verlinden) in Sint-Niklaas om de Tzum-prijs te overhandigen aan Tom Lanoye. Zie voor een reportage hier.

Tom Lanoye voor derde keer genomineerd

Tom Lanoye
Originally uploaded by ZinInZomer

Na de nominatie voor de Gouden Uil en de Libris-literatuurprijs is Sprakeloos van Tom Lanoye voor de derde keer genomineerd. Deze keer voor de Ako-literatuurprijs. Lees er alles over op Tzum.info.

Eerder deze maand won Tom Lanoye de Tzum-prijs voor de mooiste zin van 2009.

Tzum-zin Lanoye in het Duits vertaald (2)

Op Tzum.info gaf Peter Groenewold een reactie op de winnende zin van Tom Lanoye. Bovendien geeft hij een nieuwe vertaling van de zin.

Als buitenlander was mij het woord ‘lavabootje’ in eerste instantie niet begrijpelijk. Dan ontstond in mij de visioen van een wastafeltje van lava in de vorm van een bootje. Zoiets bestaat echt in de moderne Duitse Badezimmerkultur. Maar dat leek me dan niet te stroken met het blijkbaar ook wat verouderde badkamertje in deze zin. Goddank heb ik nog op tijd ontdekt dat het om een kleine lavabo gaat.

Maar hoe vaker ik de zin lees, hoe meer bewondering heb ik voor Tom Lanoyes vermogen om in 49 woorden het beeld van iemand op te roepen die dagelijks weer in dit kleine badkamertje staat. Chapeau!

Hier nog mijn Duitse vertaling:

'Fünfzehn Jahre hatte das Badezimmer im Wohnwagenformat problemlos seinen Dienst getan, abgesehen vom sporadisch blaugestoßenen Knie dessen, der sich beim Schminken oder Rasieren vor dem kleinen Lavabo zu schnell umdrehte und am eigenen Leibe erfahren musste, wie gering der Spielraum zwischen Rand und Wand geblieben war.'

Tom Lanoye wint Tzum-prijs 2010

Tom Lanoye
Originally uploaded by han Soete

Met de zin: ‘Vijftien jaar had de badkamer met de caravanafmetingen probleemloos dienstgedaan, de sporadisch gekneusde knie niet te na gesproken van wie zich, zijn toilet makend of zich scherend voor het lavabootje, te bruusk omdraaide en aan den lijve moest ervaren hoe gering de speling was gebleven tussen rand en wand.’

Lees meer op tzum.info.

Recensie: Tom Lanoye - Sprakeloos

Een prachtig eerbetoon

‘Bespaar ons die strijdkreet van de schoolfrik, dat afgezaagde “Geen woord te veel”. Een adagium dat je blijkbaar ook nog eens hoort uit te spreken alsof je juist een nachtemmer azijn hebt leeggedronken.’ Tom Lanoye maakt zijn positie in het literaire landschap duidelijk met deze stelling in de vorige jaar uitgekomen autobiografische vertelling Sprakeloos. In een handleiding, daarin moet geen woord teveel staan, vindt hij en hij vervolgt met de programmatische zinnen: ‘Maar als het gaat over letteren die niet in de eerste plaats naar schoonheid haken, maar naar waarachtigheid, zelfs al moeten ze daarvoor uit hun voegen barsten en knarsen en botsen en krijsen? Kom dan om de liefde Gods niet elke keer en bij ieder thema aankakken met dat vervloekte “Minder is meer”, dat bij enkele grootmeesters, ik geef het grif toe, briljante boeken heeft opgeleverd, tijdloze teksten, nederigmakende chefs-d’oeuvre, maar dat daarbuiten voornamelijk wordt misbruikt door onmachtigen en ongetalenteerden om hun gebrekkige greep te verhullen op zowel hun materiaal als hun materieel.’

Opmerkelijke uitspraken, juist in een boek dat de titel Sprakeloos heeft en die verwijst naar de moeder die door enkele beroertes getroffen wordt en een vorm van afasie krijgt waardoor haar spraakvermogen ernstig wordt aangetast. Dit boek zet de auteur tegenover die ziekte. Dit boek dat draait om de moeder Josée Verbeke is een taalbouwsel van protest tegen de dood van de moeder, tegen de stilte. Dit is het boek dat de slagerszoon met een brilletje beloofd had aan zijn zeer liefdevol beschreven vader, maar dat hij pas kon afmaken na diens dood. Dit is een boek waarbij je op elke bladzijde de noodzaak voelt dat het geschreven moest worden. Het is een prachtig eerbetoon geworden aan zijn ouders.

Sprakeloos is opgedeeld in drie delen: ‘Hij’, ‘Zij’ en ‘Ik’. Het eerste deel vormt de aanloop tot het schrijven. Je ziet een schrijver die zich aan het oppeppen is om een grootse prestatie neer te zetten. Lanoye aarzelt en stelt uit, maar weet uiteindelijk precies wat hem voor ogen staat. ‘Want zoals men niet kán vertellen over haar zonder uit te weiden over hem, zo kan ik niet schrijven over hen beiden zonder uit te weiden over de godganse wereld die ik heb leren kennen, en waarover zij regeerde, jarenlang.’ En dat is precies wat er in deel twee, dat verreweg de meeste ruimte inneemt, gebeurt. Lanoye brengt zijn jeugd tot leven, het stadje Sint-Niklaas en dan vooral de buurt waar de ouders van Lanoye een slagerij hadden. Ook de mensen die in de winkel kwamen worden beschreven, evenals de carrière in het amateurtoneel van zijn moeder. Zijpaden worden ingeslagen, omwegen gemaakt, alle verhalen uit het verleden worden van stal gehaald en die voorkomen dat de moeder gereduceerd wordt tot het geestelijke wrak dat ze in haar laatste jaren was.

Tegenover de ontmenselijking in de kliniek, zet Lanoye het dagelijkse leven van weleer waarin de moeder de spil in huis was. Aardige anekdotes worden afgewisseld met minder prettige herinneringen, bijvoorbeeld aan zijn eigen coming-out, die vooral als een schande voor de familie werd ervaren. Maar naast haar branie komt ook haar radeloosheid aan de orde als haar oudste zoon bij een ongeluk om het leven komt.
Als je bij het derde deel aankomt, dat slechts kort het einde beschrijft van de ouders en waarin de schrijver de rekening opmaakt van dit boek, dan kun je als lezer slechts diep buigen voor een schrijver die je in een paar honderd bladzijden een complete wereld heeft geschonken en in al die taalvirtuositeit waarachtig is gebleven.

COEN PEPPELENBOS

TOM LANOYE – Sprakeloos. Prometheus, Amsterdam, 360 blz. €19,95
Verschijnt ook op Literair Nederland, 25 januari 2010.

Tom Lanoye leest Hugo Claus