zondag 31 januari 2016

Kroniek Leeuwarder Courant: Baksteen

Baksteen

'Fuck de canon,' schreef Christiaan Weijts in NRC Handelsblad, nadat hij de literatuurlijst van een gymnasiumleerling onder ogen had gekregen. 'Ze sleept scholieren langs verstofte monumenten, vergeelde murmelaars van vroeger die in muffe kamertjes hun belegen aftrekfantasietjes neerpenden.' Waarom altijd weer die Max Havelaar ('die afgrijselijke monumentale baksteen') en niet 'Gimmick!, Tirza, Joe Speedboot. Geef ze Giph of De helaasheid der dingen.' Hoogleraar Thomas Vaessens was op een studiedag in Groningen niet erg onder de indruk van de tegenvoorbeelden van Weijts. Je kon aan de voorbeelden die Weijts gaf zien dat de romanschrijver ook alweer van een oudere generatie was. Daarnaast wordt de keuze die Weijts voorlegde in de argumentatietheorie 'het valse dilemma' genoemd. Je kunt én moderne boeken lezen die aansluiten de leerling én klassieke werken waardoor ze in contact komen met andere werkelijkheden dan hun eigen belevingswereld.



Volgens mij is het vrij simpel. Je hebt vier factoren: de leerling, de docent, het boek en de maatschappij. De maatschappij, via de politiek, eist wat scholen op hun examenprogramma zetten. Op de havo lezen ze 8 literaire werken, in het vwo 12 waarvan drie werken van voor 1880. Dat zijn de minimumeisen. Zelfs al wil Weijts iets anders, op het vwo bestaat nu eenmaal de verplichting om drie klassieke werken te lezen. Als we willen dat die minimumeisen veranderen dan moet dat via de politiek regelen. Daarmee komen we op het boek en de leerling. Zorg ervoor dat het boek aansluit bij leesniveau van de leerling. Je kunt de baksteen Max Havelaar klassikaal door de strot duwen, maar sommigen zijn daar nog niet aan toe, anderen wel. Toen ik op het vwo zat wilde ik Multatuli wel lezen, terwijl anderen in mijn klas ervan gruwden. Daarmee komen we op de docent. Die moet ervoor zorgen dat het juiste boek bij de juiste leerling komt. Het is mooi als een docent zo enthousiast is dat hij zijn leerlingen met plezier klassiekers laat lezen. En je bent in de aap gelogeerd als hij zelfs van Joe Speedboot een baksteen weet te maken. Maar wees gerust: een lezer zonder bevlogen docent vindt de literatuur uiteindelijk ook.

Deze kroniek verscheen eerder in de Leeuwarder Courant op 30 januari 2016.

dinsdag 26 januari 2016

Kroniek Leeuwarder Courant: Aristide

Aristide

De eerste keer dat ik Aristide von Bienefeldt in het echt tegenkwam, raakte ik hem ook weer kwijt. Een Tzum-borrel in Café Eik en Linden in Amsterdam bracht recensenten, columnisten en redacteuren bij elkaar die elkaar nooit eerder hadden ontmoet. Bij een literaire website zijn de contacten voornamelijk digitaal. Von Bienefeldt had een aantal vrienden meegenomen als buffer voor het geval wij alleen maar moeilijke literaire gesprekken aangingen over Bourdieu en daar moeilijk bij zouden kijken. Gelukkig bleek niemand uit de Tzum-kringen uit dat literaire hout gesneden. Een goed literair gesprek bestaat vooral uit ankedotes, roddel en achterklap en rituele bevestigingen van de literaire voorkeuren. Aristide showde intussen zijn twee onafscheidelijke attributen: een rood Spa-flesje en een rode pruik. Die rode pruik heeft iedereen aan tafel daarna op gezet om te zien hoeveel jaar jonger zij werden. Daarna zouden we met een groot gezelschap gaan eten, maar ergens in de buurt van de Zeedijk ontstonden er twee groepen die elkaar uit het oog verloren.

Aristide von Bienefeldt denderde de vaderlandse letteren binnen met Bekentenissen van een Stamhouder, een heftig boek, waarna ook meteen verhitte discussies volgden over de man die achter dit weelderige pseudoniem schuilging. Na zijn debuut verschenen nog enkele boeken met heftige seksuele scènes (Max Pam wenste de schrijver ooit een dodelijke ziekte toe). In weerwil van zijn stevige boeken was hij in het echt een uiterst aimabele, zachtaardige, attente en hoffelijke man. Trouw ook. Toen zijn redacteur, Bart Kraamer, bij Meulenhoff werd ontslagen, stapte hij uit solidariteit ook op, waarna de uitgeverij al zijn boeken in de ramsj smeet.

Aristide von Bienefeldt
Het was lastig voor Aristide von Bienefeldt om een nieuwe uitgeverij te vinden. Hij probeerde het bij enkele grote uitgeverijen in Amsterdam, maar waarschijnlijk waren zijn boeken te grillig, te apart voor leesclubjes en bestsellerlijsten. Bij uitgeverij Marmer uit Baarn vond hij onderdak. Over twee weken verschijnt daar zijn laatste boek: de novelle Hotel Malinconia.

Aristide von Bienefeldt is 51 jaar oud geworden. Zijn pseudoniem was jonger dan zijn naamgever, Rijk de Jong, want die was van 1959. Vorige week vrijdag overleed hij, vijf jaar gewonnen op de dood.

Deze kroniek verscheen eerder in de Leeuwarder Courant op 23 januari.

donderdag 21 januari 2016

Kroniek Leeuwarder Courant: Clichés (2)

Clichés (2)

De taalpolitie verbiedt clichés in literaire teksten. Niet alleen verhaalclichés (de krakende treden op de trap die de hoofdpersoon moet overslaan), maar ook voor taalclichés. Wat niet mag, of alleen maar in beperkte mate: schokschouderen, peinzen, glimlachen, zuchten, zei hij + gevoel (zei hij ontroerd, zei hij geschokt), blikken werpen, wenkbrauwen fronsen, plotsklaps, opeens etcetera. Versleten metaforen als 'de koperen ploert', 'het lederen monster', 'het stalen ros' en 'goudgele rakkers' zijn ook uit den boze. De taalpolitie is streng.

Lezer Frits Zegers mailde mij met de aansporing om ook Gerard Reve te citeren. In zijn boekje Zelf schrijver worden vindt Reve dat het helemaal niet erg is om een cliché te gebruiken, zeker niet als je die in een nieuwe context gebruikt. Hij legt het onder meer uit aan de hand van het clichéwoord 'mondjesmaat'. 'Als ik echter schrijf, dat het voor iemand zijn volksgezondheid beter is dat hij des morgens vroeg, op het privaat, de gehele uilebal ineens weet te vervaardigen, in plaats van mondjesmaat over de dag verdeeld, dan stellen wij opeens uit het cliché dat mondje voor, dat een weinig aangename taak vóór zich heeft.'

Wie zo'n zin weet te produceren is bij voorbaat vrijgepleit. Er zullen niet veel mensen zijn die het met de grote Volksschrijver oneens zouden durven te zijn, want een cliché in een nieuwe context houdt immers op een cliché te zijn. Toch is Reve ook voor clichés in algemene zin; het cliché mag 'de intellectueel eczeem of astma bezorgen, het bespaart de lezer veel energie,' aldus Reve. Een schrijver moet niet teveel prutsen met originele formuleringen, hij moet juist clichés gebruiken die hun waarde hebben aangetoond. 'Het Cliché is een Godsgeschenk.'

"You Just Don't Get It, Do You?" - A Montage of Cinema's Worst Writing Cliche from Jeff Smith on Vimeo.


Toen Reve dit schreef was hij al een gelauwerd schrijven die in zijn teksten inderdaad allerlei clichés opnam. Door het gebruik ervan werden zijn teksten ironisch. Een beginnende auteur zal niet zo snel opschrijven dat iemand een 'hunkerend hart' heeft, als hij bedoelt dat de liefde heeft toegeslagen, maar nog niet wederzijds is. Van Reve mag dat 'hunkerende hart' wel: 'wij schrijven g(..........) toch niet voor intellectuelen?'

Deze kroniek verscheen eerder in de Leeuwarder Courant op 16 januari 2016.

donderdag 14 januari 2016

Kroniek Leeuwarder Courant: Clichés (1)

Clichés

Als je schrijft dan ben je verdacht op clichés. Je probeert ze zoveel mogelijk te voorkomen. Als docent op de Schrijversvakschool zet ik ook altijd een rode streep door die clichés. Toch zijn er schrijvers die positief zijn over een cliché. Renate Dorrestein in Het geheim van de schrijver: 'De afgesleten mededeling dat iemand "honger als een paard" heeft, kan soms soepeler werken dan een exposé van drie stilistisch hoogst originele pagina's waarin het hele wereldvoedselprobleem wordt behandeld om duidelijk te maken dat er iemand honger heeft.' Bij mij krijgt 'honger als een paard een rode streep.

Interessanter dan de stijlclichés zijn de verhaalclichés. Recensent Bas Maliepaard was een tijd geleden op zoek naar het verhaalcliché in kinderboeken: 'het krakende-trap-cliché: kind sluipt stiekem trap op/af en slaat de krakende trede over'. Ik probeer een lijst aan te leggen van honden die in de verte blaffen. Ik vroeg op Facebook of mensen nog clichés wisten en binnen de kortste keren ontstond er een enorme lijst. Zo gaan volgens recensente Cilla Geursten mannen op motors in thrillers bijna altijd dood. Docent Henk Wolf ziet de wendingen in het verhaal aankomen als het weer beschreven wordt met 'donderslagen in de verte, plotselinge zonnestralen'. Schrijfcoach Lili de Ridder houdt niet van '"Ze hield haar polsen onder de kraan". Ik doe dat zelf nooit, maar in boeken is het schering en inslag.' 'Ik-personen die zichzelf uitgebreid in de spiegel gaan bekijken zodat de lezer weet hoe ze eruitzien,' vindt auteur Micha Meinderts not done. Bij recensent Joep van Ruiten gaan de alarmbellen rinkelen (cliché) als er staat: 'Ze zuchtte en stak een nieuwe sigaret op.' En bij Pauline Durlacher, baas van de Schrijversvakschool Groningen, gaan de haren recht overeind staan (ook een cliché) als er staat: 'puntje van de tong uit de mond bij inspanning'.


Durft iemand nog wel te schrijven bij al die verboden woorden en zinnen? Bestaat er wel een goede lijst van wat niet mag, een checklist voor de schrijver? Dan kan hij zelf met het rode potlood in de weer of er, net als Renate Dorrestein, geen enkele boodschap aan hebben.

Deze kroniek verscheen eerder in de Leeuwarder Courant van 9 januari.

zaterdag 2 januari 2016

Kroniek Leeuwarder Courant: Begin

Begin

Godzijdank is het 2 januari. Dat betekent dat we de afgelopen weken zonder kleerscheuren zijn doorgekomen. De kerstvakantie is een parade van vaste patronen. In het kort: uitruilen kerstpakketonderdelen, Dr. Denker, ziek worden (want dat doen mensen die in het onderwijs werkzaam zijn), te laat zijn voor de kerstkaartjes, Staatslot kopen, familiebezoek, vriendenbezoek, uitwisselen van infecties, nog grieperiger worden, Allerhande doornemen en alle ingrediënten voor de 'Kerstkalkoen met pancetta en salie' opschrijven, maar bij Albert Heijn toch kiezen voor boerenkool met worst en spek, kijken of de paus wel goed urbi kan zeggen en orbi, Home Alone 1, Home Alone 2, Home Alone 3, Home Alone 4, Home Alone 5, overgebleven kerstkransjes binge-eten, een top 10-lijstje maken van mooiste boeken, weegschaal vermijden, Sambuca drinken als hoestdrank, oliebollentest in het AD lezen en je voornemen zelf oliebollen te gaan bakken, te laat zijn voor de nieuwjaarskaarten (aan al mijn familieleden, vrienden en kennissen hierbij nog een goed 2016 gewenst), nog zieker worden, besluiten om het toch maar weer bij die oliebollenkraam te proberen (onthouden: krentenbol zeggen, anders krijg je die weke oliesponzen), je het huis uit slepen met oudejaarsavond om in de stad met vrienden wat te eten, iedereen vervloeken die voor middernacht vuurwerk afsteekt, blij zijn dat je weer thuis bij de verwarming zit, Wim Kan missen, oliebollen binge-eten, je afvragen waarom je elk jaar een nieuwe bus poedersuiker koopt en de oude in de kast laat staan, iedereen vervloeken die met twaalf uur geen vuurwerk afsteekt, Staatsloterij mede vervloeken, kijken of het lukt of ze in Groot-Brittannië ook in het nieuw jaar komen, iedereen vervloeken die na één uur 's nachts nog vuurwerk afsteekt, hopen op spectaculaire valpartijen bij Garmisch-Partenkirchen, Nieuwjaarsconcert in Wenen bekijken met hopelijk wat mooie dansers, controleren hoeveel bushokjes in mijn buurt dit jaar weer in elkaar geschopt zijn, fantaseren wat je met de Postcodekanjer van 49,9 miljoen gaat doen, Postcode Loterij vervloeken, je lichtelijk beter voelen nu het einde van de vakantie eraan komt en de eerste werkdag weer lonkt. Besluiten om het volgend jaar eens helemaal anders te gaan doen.

donderdag 31 december 2015

Top 10 mooiste boeken van 2015 (7) Coen Peppelenbos

Het goede voornemen is om volgend jaar wat meer te lezen. Tot in 2016.

1 Michel Houellebecq - Onderworpen


Een roman waarin in 2022 een moslim de eerste Franse president wordt. De bestaande westerse cultuur gaat aan hedonisme ten onder. Welke kant kies je als je een door de staat gesubsidieerde baan hebt bij de universiteit die nu ook andere bestuurders krijgt. Actueel en uitdagend.

2 Nico Rost - Goethe in Dachau


Rost begint zijn dagboek in Dachau als hij in de ziekenboeg van het kamp ligt, waar de omstandigheden een fractie beter zijn dan daarbuiten. Op papiertjes houdt hij een dagboek bij tijdens het laatste oorlogsjaar. Rost laat zien dat je nog wel van Duitse literatuur kunt houden, al weerhoudt Goethe je niet van de vlektyfus. Een heruitgave die te weinig aandacht kreeg.

3 Frans Kellendonk - De brieven


Het hoogtepunt van het Kellendonk-jaar was de uitgave van zijn brieven. Een uitgave die van de in 1990 gestorven schrijver weer een mens maakte in plaats van de status van halve heilige waartoe sommigen hem willen promoveren.

4 Ali Smith - Het een als het ander


Lastig boek waarin tijden, mensen en motieven in elkaar geschoven worden op een ingenieuze wijze. Een deel speelt in de vijftiende eeuw, een deel in het heden. Smith speelt niet alleen met de tijd als discutabele grens, maar ook met andere grenzen. Zo krijg je bij de schilder, die zijn moeder ook jong verliest, pas later door dat we niet met een man van doen hebben.

5 Ronald Giphart - Harem


Harem werd, ook door de schrijver, gezien als een nieuw begin, maar dat lijkt me onjuist. Het boek laat juist zien dat Giphart zich ook als schrijver doorontwikkelt. Giphart weet altijd een goed geconstrueerd verhaal te vertellen zonder in clichés te vervallen met in dit boek ook weer een aantal sterke vrouwenfiguren. De positieve recensies op dit werk waren terecht.

6 N.V. Gogol - Dode zielen


De nieuwe vertaling van Aai Prins gelezen ter voorbereiding op een lezing over het boek en voordat je het weet ben je weer gegrepen door de gentleman-oplichter Tsjitsjikov die bij landeigenaars dode zielen probeert op te kopen. Elk jaar een klassieker of vijf herlezen, weerhoud je ongetwijfeld van een burn out in letterenland. Dit is zo'n klassieker waarbij je godzijdank ook nog mag lachen.

7 Kristien Hemmerechts - Alles verandert


Je moet het maar aandurven: het prachtige In ongenade van J.M. Coetzee gebruiken voor een eigen roman. In het in België spelende Alles verandert heeft Kristien Hemmerechts het grondplan van de roman van Coetzee overgenomen, alleen heeft ze de mannenrollen en vrouwenrollen omgewisseld. Geheel in de lijn van de colleges van hoofdpersoon Iris Verdonck die de ‘TransSexLit-test’ toepast op meesterwerken uit de wereldliteratuur.

8 Eriek Verpale - Alles in het klein


Ik las het boek in 1994 voor het eerst en misschien wel te vroeg, want ik vergat alles. Sommige boeken werken misschien beter als er wat leven over de lezer is heen gegaan. Alles in het klein is een hybride boek, met autobiografische verhalen, brieven, gefictionaliseerde autobiografie, steeds cirkelend rondom het leven van de schrijver. Hunkering naar jonge meisjes (en een afkeer van de progressieve vrouw, ‘macramétuig’), de geschiedenis van zijn eigen, deels joodse, familie en het schrijverschap dat niet commercieel succesvol is, maar wel noodzakelijk is om te leven. De Arbeiderspers herdrukte dit boek waarin je een mens en een rasschrijver ontmoet, maar dan moet je als lezer dus wel een beetje geleefd hebben.

9 Luc Boudens - Op eenzame hoogte


Helemaal aan het begin van het jaar met veel plezier gelezen: de comeback van Luc Boudens. Een hunkerende, oude man wordt verliefd op een onbesuisde en uitgekookte student. Dat kan natuurlijk niet goed gaan.

10 Jean-Yves Ferri en Didier Conrad - Asterix en De papyrus van Caesar


Een jeugdliefde en eindelijk na jarenlang geploeter van Uderzo hebben de twee nieuwe mensen achter de strip een bijna perfect album afgeleverd. Goscinny hoeft zich niet meer om te draaien in zijn graf.

woensdag 30 december 2015

Top 10 mooiste boeken van 2015 (6) Cilla Geurtsen

Cilla Geurtsen is docent (Beyers Naudé en NHL Hogeschool), recensent (Leeuwarder Courant en Tzum) en nog veel meer. 'Dit zijn alleen boeken die ik voor de eerste keer gelezen heb. Ik heb bijvoorbeeld ook De aanslag en Bezonken rood herlezen. Als die mee zouden doen, dan zouden ze nog steeds in mijn top 10 komen. Het slechtste boek dat ik gelezen heb is Maar buiten is het feest van Arthur Japin. In totaal heb ik 66 boeken gelezen dit jaar. Ik lees altijd meerdere boeken tegelijk. Ik ben halverwege La Suberba, Het hout, De belofte van Pisa en Ik geef je de zon. Volgend jaar doe ik wederom een nieuwe poging om twee boeken per week te lezen. '

1 A.F.Th. van der Heijden - De helleveeg



2 Gustaaf Peek - Godin, held



3 Jennifer Niven - Waar het licht is



4 Rainbow Rowell - Eleanor and Park



5 Jaap Robben - Birk



6 Takashi Hiraide - De kat



7 Oek de Jong - Pier en Oceaan



8 Edward van de Vendel - Oliver



9 R.J. Palacio - Wonder



10 Marco Kunst - Kroonsz



Top 5 mooiste boeken van 2015 (5) Annet Peppelenbos

Annet Peppelenbos is mijn zus. 'Ik heb een top 5 van boeken die ik niet kon wegleggen, zo spannend / boeiend: (en ik lees nooit meer een boek van Karin Slaughter, te gruwelijk).'

1 Esther Verhoef - Lieve mama



2 John Green - Een weeffout in onze sterren



3 Paula Hawkins - Het meisje in de trein



4 Marion Pauw - We moeten je iets vertellen



5 Joanna Rees - Een speling van het lot



maandag 28 december 2015

Top 10 mooiste boeken van 2015 (4) Johan Hooge

Johan Hooge is redactielid van Zondagschrijvers, leeskringenleider en vooral een verwoed lezer.

1 Bert Natter - Goldberg


Prachtige roman. Bert Natter bouwt na zijn sprankelende debuut gestaag door aan een oeuvre dat inmiddels vier romans telt. Dit jaar verscheen ook het ingetogen Remington.

2 Inge Schilperoord - Muidhond


In deze fascinerende roman kroop Schilperoord in het hoofd van een zedendelinquent. Je krijgt als lezer mee hoe iemand worstelt met zijn abjecte gevoelens. Imponerend debuut.

3 Heere Heeresma - Bleib gesund! Brieven


In de reeks Privé-domein kwam een brievenboek van Heere Heeresma uit, auteur van intrigerende verhalen en romans, maar, zo blijkt uit deze bloemlezing, ook een brievenschrijver.

4 Ronald Giphart - Harem


Ronald Giphart is een sprankelende verteller die met Harem opnieuw bewijst dat hij tot het periodiek systeem van de Nederlandse letteren hoort.

5 Nicolien Mizee - De halfbroer


In een laconieke stijl vertelt Mizee een familiegeschiedenis waarin ouders en kinderen elkaar lange tijd niet spreken.

6 Arjen Fortuin - Geert van Oorschot, uitgever


Toen ik voor de havo was geslaagd, kreeg ik twee delen uit de Russische Bibliotheek cadeau. Dat werd het begin van een verzameling die ook nog eens mooi werd uitgegeven door Van Oorschot. Het portret van deze uitgever is voor mij een mooie aanvulling.

7 Hans Sleutelaar - Wollt ihr die totale Poesie? Korte en zeer korte gedichten


Geslaagde bloemlezing uit twee bundels poëzie van Sleutelaar met zijn opstel ‘Kan rijm nog’. Niets aan toe te voegen.

8 Georges Wildemeersch - Hugo Claus. De jonge jaren


Na de biografieën over Reve en Hermans, een interessante studie over de jonge jaren van de grote Vlaamse meester.

9 Jacqueline Bel - Bloed en rozen


Nieuw deel in de reeks Geschiedenis van de Nederlandse literatuur over de periode 1900-1945. Om in te lezen, te bladeren, te herlezen en feitjes op te zoeken.

10 Ed. Gloria Allaire and F. Regina Psaki - The Arthur of the Italians; The Arthurian Legend in Medieval Italian Literature and Culture


Het zevende deel in een reeks over de Koning Arthurlegendes. In elk deel staat de Arthurtraditie in de Middeleeuwen in een bepaald gedeelte van Europa centraal. Gelukkig is de interesse daarna niet gestopt getuige deze reeks studies en het feit dat er voor juni 2016 weer een nieuwe film over Arthur in de bioscopen staat gepland.