Top 10 2010 (5) meneer en mevrouw Maggi

Net als vorig jaar hebben meneer en mevrouw Maggi weer een eigenzinnige keuze gemaakt uit het boekenaanbod. Niet alleen het proza, maar ook poëzie komt aan bod in hun top tien.

Jack Delaware - Een half ei
Alweer de negende verhalenbundel van de kluizenaar uit Arizona en weer weet hij te verrassen. De tien verhalen spelen allemaal in de inmiddels vertrouwde setting die Delaware meestal gebruikt, afgelegen plaatsen in het zuidwesten van Amerika, vol stoffige trailerparks, kurkdroge canyons en gehuchten vol kettingrokende Mexicanen, die na hun overtocht over de grens niet meer de puf hadden om verder noordwaarts te trekken. Steden als New York en San Francisco zijn hier net zulke exotische, excentrieke verweggistans als, zeg, Tokyo voor ons. Jack Delaware beschrijft de bewoners van dit kale, tijdloze land met zijn gewoonlijke rauwe energie, die als altijd doet vergeten hoe hoogbejaard de man inmiddels moet zijn (hij debuteerde op zijn 68e). Je kunt als lezer alleen maar hopen dat hij nog veel ouder wordt.

Jesse Uittentogt - Nee voor altijd
Jesse Uittentogt, die bij zijn debuut meteen al de nieuwe Ronald Giphart werd genoemd, kwam verrassend snel met een tweede roman, Nee voor altijd. Die is geschreven in dezelfde hilarische ADHD-stijl als zijn eersteling en behandelt grotendeels hetzelfde thema: meisjes (of ‘girls’, zoals hoofdpersoon Jesse ze noemt). Toch is het een wezenlijk ander boek geworden, waarin Jesse voor het eerst een afwijzing voor zijn kiezen krijgt, die hem danig aan het denken zet op zijn eigen, zo kenmerkende toon. Hij blijft manische pogingen doen om het meisje in kwestie te veroveren en al merkt hij al gauw dat het sop de kool niet waard is, hij kan niet loslaten. Als een pitbull aan een boomtak. Een echt bijtertje, deze Jesse Uittentogt, ook en vooral in literair opzicht. Zelden zo gelachen!

Joos van Agcht - Over tot de orde van de nacht
Geen idee of Joos van Agcht écht de alom erkende Nachtburgemeester van Etten-Leur is, maar van mij mag hij het zijn dan wel worden. Met de foto achterop deze dichtbundel zit het in elk geval wel snor wat dat betreft. En ook zijn gedichten zijn duidelijk van het nachtelijke soort. Ik hou normaal niet zo van drugs- en drankovergoten poëzie, maar Van Agcht máákt er iets van, met gedichten als champagneflessen die altijd een bevredigende knal geven bij het aanbreken. Bruisend, schuimend, borrelend, maar toch beendroog. Poëzie brut!

Amanda Doorwin - Vurenhout
Van balletmeisje tot houthakker – het is weer eens iets anders van ‘van krantenjongen tot miljonair’. Vurenhout is wel een beetje een Vrouwenboek (inktzwarte jeugd, schokkend misbruik, pril talent bruut in de knop gebroken), maar Amanda Doorwin neemt nét genoeg afstand van deze (grotendeels autobiografische) gebeurtenissen om de platte ellende te overstijgen. Vol (soms nauwelijks verdiend) mededogen met een reeks van daders die zelf in feite ook slachtoffer zijn beschrijft ze haar vreemde levensloop, die eindigt in de eenzaamheid van de bossen. Meeslepend op een nét niet foute manier (al is het op het randje) en vooral: heel mooi!

Erik de Boer - Tobben of dansen
‘Te land, ter zee en in de lucht’ is al een generatie lang een van de heerlijkste tv-programma’s voor het hele gezin die er maar zijn. Erik de Boer droomde er als klein jongetje al van om ooit mee te doen en toen hij begin 2009 thuis kwam te zitten met een burn-out besloot hij die droom te verwezenlijken. Gelukkig maar, want het verslag dat hij hierover schreef (en in eigen beheer uitgaf) is werkelijk fantastisch leesvoer. Het heeft precies de juiste knulligheid en straalt op alle bladzijden precies dat kneuterige plezier uit dat de ware fan aan TLTZ beleeft. Dat De Boer slechts tien minuten bovenaan stond en toen weergaloos werd geklopt door de legendarische Marco Barink kan de pret nauwelijks drukken. Een heerlijk boek over jeugdsentiment en kinderlijk plezier.

Pier Plechelmus Oude-Wasseling - De schuur van broeder Rafaël
2010 was geen goed jaar voor de katholieke kerk. Alle lof dus voor uitgeverij Dwarz, die tegen de stroom in durft te zwemmen door de Roomse kerk van een heel andere kant te laten zien. Oude Wasseling, die eerder een zwaar op de poëzie van Oosterhuis leunende liedbundel schreef (Van U wil ik genieten, uitg. Dwarz, 2006), kijkt in De schuur van broeder Rafaël terug op zijn jaren in het katholieke jeugdinternaat Zion. Wat er in die schuur gebeurt, hebben we in het afgelopen jaar in de kranten kunnen lezen. Het is de verdienste van Oud-Wasseling dat hij de gonzende homo-erotiek van een katholieke jongensschool in de jaren zestig beschrijft zonder een rellerige toon aan te slaan. Hoewel hij zeker niet voorbijgaat aan de kwalijke praktijken van sommige broeders, legt Oude-wasseling de nadruk op de vrolijke bijeenkomsten in de gereedschapsschuur van de jonge broeder Rafaël. Met gevoel voor detail (‘voor ik Rafaël kende, wist ik heel niet wat een culotte was’) en in opmerkelijk mooi zuiver Nederlands roept Oude W. een gevoel van weemoed op bij zijn lezers in een tijd waarin de hele wereld zich tegen de RK-kerk lijkt te keren. Knap.

Lodewijk Pirelli - Het kapperswijf van Teuge
Als ik eerlijk ben, heb ik het wel een beetje gehad met die experimentele poëzie. Ooit stond het begrip ‘experiment’ (naar analogie met de natuurwetenschappen) voor een poging om de poëzie dmv proefnemingen op een hoger plan te brengen. Die proefjes waren er genoeg, maar al te dikwijls bleven de erlenmeiers en reageerbuizen in een rommelig lab achter, zonder dat de proef ergens toe had geleid. Dat kun je van Pirelli niet zeggen. Ook hij is een dichter die het experiment niet uit de weg gaat, maar waar anderen hun halffabrikaten vaak te haastig in de markt zetten, wekt Pirelli de indruk dat zijn gedichten een uitgebreid scala van tests hebben ondergaan, voordat ze het laboratorium verlaten. Neem deze strofe uit het titelgedicht:

Pront kapperswijf gaat mij na sluitingstijd te lijf
omdat ik het waard ben, ik laat haar begaan
Haar noem ik Roos, zij mij haar lul van l’Oreal
Gedekt, de oren vrij, de gel komt veel te snel

Pas na vierde lezing ontdek je dat dit ontregelende, meerlagige vers helemaal niet over een bezoek aan de kapper gaat. Heel de bundel knapt uit zijn voegen door de talloze verwijzingen naar obscure werken uit de wereldliteratuur, terwijl ieder gedicht zich net zo makkelijk laat lezen als het relaas van een dichterlijk slippertje. Beste bundel van 2010!

Colin Draffles - What do I know?
Cesar Redbone, leraar klassieke talen aan een kleinsteedse universiteit in Texas koopt een shotgun en schiet tijdens een college twintig studenten in een langgerekt salvo aan gort. Hij doet geen moeite zijn straf te ontlopen en wordt geheel volgens verwachting veroordeeld tot dood door een dodelijke injectie. Collega Augusta Summers, docent textiele werkvormen aan dezelfde universiteit, zoekt hem in afwachting van de voltrekking van het vonnis wekelijks ‘on death row’. Aanvankelijk om erachter te komen wat Redbone tot zijn wanhoopsdaad dreef. Maar gaandeweg raakt ze steeds meer onder de invloed van haar charismatische collega die in de indringende dialogen steeds dieper onder haar huid weet te kruipen. En dat is dan nog maar het eerste hoofdstuk van een boek dat the hitchhikers guide to the galaxy en Vernon got little in krankzinigheid naar de kroon steekt. What do I know leverde Draffles een (onterechte) nominatie voor de bad sex award op.

Bhagya Shram Panoosh - De rivier altijd de rivier
De rivier, altijd de rivier is zo’n boek dat je leest als je zestien bent en waarvan je hoopt dat er op je mondeling niet te lang over wordt doorgezaagd. Ik vond het toevallig terug in ons vakantiehuisje In Cadzand. Wat twintig jaar geleden een duister stijlexperiment leek, bleek bij herlezing een glashelder geschreven psychologische roman uit de pen van de helaas te vroeg overleden Baghya Panoosh (pseud. Van Hendrik Timmerman). Hoofdpersoon Shatanand Shri You werkt in de spoelkeuken van restaurant ‘De Havik’ om zijn reis naar Poonah te kunnen bekostigen. In de Havik (een schalkse verwijzing naar een bekende keten van wegrestaurants) leert hij Camilla, studente theoretische natuurkunde kennen. Eerst moeten ze weinig van elkaar hebben, maar gaandeweg blijken ze elkaars tekortkomingen aan te vullen en te voélen. Camilla studeert af, maar de twee blijven elkaar dagelijks ontmoeten bij de aanlegsteiger van een veerpont. Tot Camilla op een dag niet komt opdagen en Shatanand zonder afscheid te nemen naar Poona vertrekt…

Martin Keunig - Dagboek van een schoenverkoper
Dagboek van een schoenverkoper is het dagboek van een schoenverkoper. 45 werkweken per jaar meldt Martin Keunig zich bij de bedrijfsleider van Van Haren, waarna vijf dagen per week (dinsdag tot en met zaterdag) een stoet horken, hufters en debielen voorbijtrekt op zoek naar een paar schoenen. Keunig doet zijn best zijn klanten tevreden te stellen en gaat ’s avonds naar huis waar hij de poes voert, diepvriesmaaltijden opwarmt, naar De Wereld Draait Door kijkt en in zijn dagboek schrijft. Dat doet hij met ijzeren discipline. En hoewel er niets, maar dan ook helemaal niets gebeurt in deze dikke pil van krap 600 bladzijden, houdt Keunig je aan zijn dagboek gekluisterd door de hartverscheurende eerlijkheid waarmee hij zonder zelfspot of leukdoenerij de totale zinloosheid van zijn bestaan beschrijft. Het rauwe leven van een schoenverkoper, opgetekend zoals het is. 'Maandag 7 november. Bij de slager zijn kippenniertjes in de aanbieding. Maar ik lust geen kippenniertjes. Dat worden dus weer varkensfricandeaus. Met jus uit een pakje. Want van fricandeau krijg je geen lekker jus.'

Eerder verscheen de top 10 van Anton Brand, Derwent Christmas, Joep van Ruiten en Wouter de Vries.

Top 10 - 2009 (4) Meneer en mevrouw Maggi

Deze keer een duo-top 10 van meneer en mevrouw Maggi. Niet helemaal een unaniem gekozen lijst, aldus meneer Maggi: 'We waren het niet overal over eens. Ik zou Boelgakova er niet in hebben gezet. Mevrouw Maggi kon niet veel met Fruitman. Maar goed. Dit zijn ze.'

Eliza Loody - Simple Stories
IJzersterk verhalendebuut van de Ierse voormalige operazangeres Eliza Loody. Muziek speelt in al deze ‘simpele verhalen’ een rol, al is die vaak minder groot dan je zou verwachten. De titel is maar een heel klein beetje misleidend: de tien korte verhalen in deze bundel zijn inderdaad simpel van opzet, met steeds maar twee of drie personages en weinig grote gebeurtenissen, maar de complicaties die zelfs de kleinste verwikkelingen met zich mee kunnen brengen, zijn soms groter dan ze lijken – en zeker groter dan de personages kunnen overzien. De lezer krijgt wat dat betreft maar een heel kleine voorsprong, zodat elk verhaal nog heel lang stof tot nadenken en namijmeren biedt. Slimme verhalen, prachtig uitgewerkt: simpelweg perfect.

Wallace P. Fruitman - Wild Wishes
Prachtig proza van de van oorsprong Nigeriaanse auteur die we al kenden als dichter (van het sublieme Watershapes verschenen bij dezelfde uitgever). Wild Wishes geeft een ontluisterende en bij vlagen ontroerende inkijk in het leven van de 17-jarige Urdusai die in een winterachtig Brussel op zoek gaat naar zijn vooruit gereisde ouders. Stijl en setting doen hier en daar denken aan JD Salinger, maar Fruitman vervalt niet in herhaling. Het (duidelijk aanwezige) engagement pakt nergens belerend uit. De ingenieuze, ongeconstrueerde plot valt niet na te vertellen. Eenmaal binnengetreden in de veelkleurige realiteit van Fruitman lijkt niks te gek. Des te knapper dat hij de regie tot het eind strak in handen weet te houden, ook al ben je als lezer het spoor wel eens een hoofdstuk of twee kwijt. En het goede nieuws: in januari leest Fruitman voor op het Haagse Winternachten-festival.

Heidi Kaufman - Kinder wie die Zeit vergeht (verhalen)
Wie Kaufmans eerste boek Karavan daadwerkelijk tot het eind heeft uitgelezen, zal niet snel de aanvechting voelen haar tweede boek te bestellen. Ro-Verlag heeft het opnieuw aangedurfd Kaufmans harde portretten van de onderkant van de Duitse samenleving uit te geven. Dat leidt net als in Karavan weer tot het nodige gespetter met taal. Maar waar haar eersteling nogal eens irriteerde door het gewilde geëxperimenteer toont Kaufman zich op de korte baan een choreografe die iedere beweging tot in het kleinste detail heeft gewogen. Een buitenbeentje (en wat mij betreft het mooiste verhaal in de bundel) is 'Sauerbraten', waarin Kaufman de romance van een vrouw en haar paardenslager in het laatste oorlogsjaar tot in de weerzinwekkendste details beschrijft. Knap is vooral hoe ze grote thema’s (schuld, wraak en schaamte) in luchtig hedendaags Duits neerzet. Verplichte kost voor wie Die Entdeckung der Currywurst tot zijn favorieten rekent.

Hein-Jan Robeling - Zeven knopen
In de geijkte eindejaarslijstjes kom je maar weinig boeken van onafhankelijke auteurs tegen. Logisch: wie in eigen beheer publiceert, mist de publiciteitsbudgetten van de grote (grachtengordel)uitgevers en loopt het risico het literaire podium via de achterdeur van de Slegte te verlaten. Een enkele keer heb je echt het gevoel dat dat jammer is. Dat geldt in elk geval voor Zeven knopen, van HJ Robeling. Robeling (volgens de achterflap in het dagelijks leven ambtenaar bij het loodswezen) kent zijn klassieken. Van Willem IJsbrandszn Bontekoe van Hoorn tot en met de scheepvaartverhalen van Slauerhoff en Biesheuvel. Binnen de kaders van de gekende verhalen (het is eenzaam op zee, het wil er nog wel eens stevig waaien, het volk is ruw) zet hij in een prachtige, afgekrabde stijl een eigen wereld neer. Soms irriteert het nadrukkelijke verlangen naar de ‘VOC-mentaliteit’ maar meestal overheerst de weemoed. Zeven knopen is een boek over Grote Verlangens, Robeling een man met visie en een pen om die te beschrijven. Een ideaal boek voor de lange winteravonden, als de lezer tenminste bereid is om de soms onbedoeld komische taal- en spelfouten heen te lezen.

Jeanette Blok - Dure Bloemen
Misschien wel de mooiste en meest realistische roman over de liefde die ooit in Nederland verschenen is. Jeanette Blok gooit alle registers open met een ik-persoon die blijft zoeken naar de mooie dingen in het leven, in de mensen en natuurlijk in de liefde. Dat de werkelijkheid weerbarstiger is dan het internet valt natuurlijk te raden, maar Blok trapt nergens in de valkuil van de goedkope grap, al valt er genoeg te lachen voordat het doek na 350 bladzijden valt.

Cormac O’Dolmen - Wednesday mourning
O’Dolmen is een schoolvriend van Patrick McCabe en dat zie je terug in de wrange onderwerpskeuze die hoort bij een katholieke jeugd in de Ierse Republiek. Spijtig genoeg heeft McCabe het niveau van zijn magistrale The Butcher boy nooit meer gehaald. O’Dolmen daarentegen lijkt door zijn latere debuut een stuk steviger in zijn literaire schoenen te staan en levert de laatste jaren de een na de andere hilarische plattelandsnovelle af. Zo sterk als Feeding the dogs is Wednesday mourning bij lange na niet. Maar er valt weer genoeg te lachen om de stoet van raak geportretteerde dorpsgekken die de revue passeren. Murray, de negenjarige hoofdpersoon komt door omstandigheden onder de hoede van de schuldbewuste pedoseksueel O’Brien, tevens koster en eigenaar van een sigarenwinkel. Op geraffineerde wijze weet de negenjarige de omstandigheden zo naar zijn hand te zetten, dat niet alleen O´Brien, maar weldra heel het dorp naar zijn pijpen danst. Het is de verdienste van O´Dolmen dat hij je weet mee te slepen tot de laatste bladzijde, ook al komt er - om Reve nog maar eens van stal te halen – geen normaal mens in voor. Niet voor gevoelige mensen en vegetariërs.

Nadjezjda Boelgakova - Kind van de Revolutie
De mooiste non-fictie is toch altijd non-fictie die vertelt, die verder gaat dan een opsomming van feiten en ontwikkelingen – denk aan het schitterende Midnight in Sicily over de maffia, maar ook onze eigen Graanrepubliek. Nadjezjda Boelgakova volgt ongeveer hetzelfde procédé. Haar boek over het Sovjettijdperk is deels memoire, deels geschiedenisboek en deels ook een Russisch sprookje. Boelgakova (geen familie van) pikt precies die kleine anekdotes uit haar leven die de recente geschiedenis van Moedertje Rusland kleur geven en veel, zo niet alles, zeggen over het ongrijpbare fenomeen van de Russische Ziel. Een must voor iedereen die Russen of slavisten in zijn kennissenkring heeft.

Mathilde Witsteen - Debuut
Een gewaagde titel voor een zesde bundel. Een ontregelend staaltje taalvuurwerk van de inmiddels 72-jarige Witsteen. In alle eerlijkheid: ik had nooit van haar gehoord. Maar door de aparte vormgeving (ruw geschept papier, gezet in de heldere Van Dijk) trok mijn oog ernaar. En eenmaal begonnen met lezen, kon ik het niet meer wegleggen. In bedrieglijk eenvoudige taal evoceert Witsteen een voorbije wereld waarin kastanjebomen eindeloos bloeien, apen door dakgoten razen, lammeren bokspringen in de wei en moeders angstig waken over hun grieperige kinderen. Aap, noot mies, voor de sadder en wiser geworden poëzieliefhebber. Een intertekstuele snoepwinkel vol ulevellen die even makkelijk verwijzen naar de nagelaten gedichten van Van Ostaijen als naar Rimbauds dérèglement de tous les sens. Voer voor poetrybuffs, die er ongetwijfeld meer uithalen dan ik. Maar een dichteres die het aandurft om op haar 72ste te schrijven 'het droeve hart steeds gewender, wil naakt zijn en beminnen / eenvouds verlicht haal ik wijdbeens de zomer binnen / waarom moeder weende' kan bij mij wel een paar potjes breken. Die verdient een bredere lezerskring dan de 100 idioten die met mij 60 euro neertelden voor een (genummerd en door de dichteres gesigneerd) exemplaar.

Duco Bommeljé - Schertskoper
Sommige poëzie is ondoorgrondelijker dan andere poëzie. Meestal brengt herlezen uitkomst – wie een gedicht vijf keer leest, haalt er meer uit dan in één lezing doenlijk is. Bij de gedichten van Duco Bommeljé is dat ook zeker het geval, al moet je na tien keer lezen soms nog concluderen dat de bedoeling van de dichter duister blijft. De grootste verdienste van Bommeljé is dan ook dat zijn gedichten – óók de gedichten die je nooit helemaal zult doorgronden – blijven boeien en telkens weer nieuwe uitzichten en inzichten bieden. Een heel bijzondere bundel.

John Gand - Swan Dive
Swan Dive is alweer Gands vijfde (korte) roman en wederom stelt hij niet teleur. Gand wordt wel de Amerikaanse Magnus Mills genoemd – een vergelijking die op bepaalde punten mank gaat, maar waarvoor vanuit stilistisch oogpunt zeker veel te zeggen is. Kleine personages in kleine situaties die altijd op één punt afwijken van de realiteit zoals wij hem kennen, een werkwijze die in het geval van Swan Dive – een klassieke coming of age-roman met een twist – zelfs bijna de grens met de sciencefiction overschrijdt. Een kleine, fijne roman die nu al nieuwsgierig maakt naar Gands volgende.

Eerder verscheen de top 10 van Anton Brand, Wouter de Vries en Derwent Christmas.