Kroniek Leeuwarder Courant - Kompas

(Klik op het onderstaande plaatje voor een vergroting. I.v.m. vakantie even op de luie manier)

Kroniek Leeuwarder Courant: Leven

Leven

Zouden er nog wel goede jonge auteurs zijn? Abdelkader Benali las een roman van een belofte en ontplofte: 'Iedereen is hoogopgeleid, iedereen heeft ouders met 'gekke' trauma's, iedereen is een drop-out van het Montessori Lyceum, iedereen is neurotisch op het debiele af, iedereen is de hele dag aan het filosoferen over de ideale bereiding van een cappuccino, iedereen woont in Amsterdam, iedereen is ongelukkig, iedereen heeft geld, iedereen droomt van armoede, iedereen twijfelt aan zichzelf, iedereen heeft seks, iedereen zoekt liefde, iedereen heeft briljante a-logische redeneringen, iedereen is licht duizelig door alle verwendheid die men heeft ervaren, niemand slaapt thuis, maar ergens anders op locaties die een normaal mens nooit zou kunnen betalen. Iedereen is wezenloos middelmatig en niemand heeft een leven. Wie gooit er alsjeblieft een bom op de jonge Nederlandse auteurs?'

In 1974 sprong Jan Arends uit het raam. Ter gelegenheid van het veertigjarige jubileum van die sprong brengt uitgeverij Lebowski, gespecialiseerd in het reanimeren van literaire lijken (John Williams, Charles Bukowski, Heleen van Royen) het verzameld werk van Jan Arends uit. De Bezige Bij, die voorheen Arends uitgaf is minder blij, blijkt uit een e-mail van uitgever Henk Pröpper die allerlei plannen had. 'Ik denk dat hij een beetje laat is,' zegt Lebowski-baas Oscar van Gelderen in het nachtelijke radioprogramma Nooit meer slapen. Als een boek niet meer leverbaar is vervallen de rechten en die heeft Van Gelderen nu geregeld via de erven Arends. Hopelijk komt het oeuvre, met als bekendste titel Keefman, hoe dan ook weer tot leven.

Gerrit Komrij zou dit jaar zeventig zijn geworden. Binnenkort missen we zijn portret op de boekenbon van 15 euro, want boekverkopers mogen een shortlist aandragen van schrijvers waaruit het publiek een keuze mag maken. Wie met zijn tronie op de boekenbon mag moet in leven zijn, een juryprijs hebben gewonnen, de Nederlandse nationaliteit bezitten en Nederlands schrijven. Het lijkt wel een eisenpakket van de PVV. Op #nieuweboekenbon kun je het gebrek aan animo zien voor deze actie. Een boekhandel heeft Tommy Wieringa en Annejet van Zijl genomineerd. Esther Verhoef vraagt verbolgen of alleen literaire auteurs mogen. En iemand heeft Martin Bril voorgesteld. Maar Bril voldoet net als Komrij niet meer aan de voorwaarden.

Kroniek Leeuwarder Courant: Straf

Straf

Wat lezen gevangenen het liefst? In Nederland staat De ontvoering van Alfred Heineken hoog in de bajesboeken-toptien. In de gevangenis van Guantanamo Bay is Vijftig tinten grijs een echte topper. De gevangenen lezen niet alleen het eerste deel maar de hele serie. Het lijkt me vooral een strafverzwaring.
Het was wel opmerkelijk nieuws want de New York Times berichtte onlangs nog dat de boeken werden gefilterd op te veel seks en geweld. Dat kan twee dingen betekenen: óf het boek is door de censuur geglipt óf het boek is gewoon te soft bevonden. In ieder geval was er meer vraag naar E.L. James dan naar de Koran.

Abdelkader Benali schreef op de website Joop over de multiculturele samenleving door de ogen van Hans Teeuwen, de eerste Zomergast van dit jaar. 'De fulminerende afkeer van diversiteit in Nederland werd razendsnel ingewisseld voor een kijk-mij-eens vertrouwdheid met de multiculturele samenleving want Hans Teeuwen ging ook in discussie met Marokkaantjes (knipoog, knipoog!) die natuurlijk een paar treden lager stonden op de biologische ladder. Onvervalst koloniale reflex, al zal hij dat zelf niet zo voelen.' Het harde artikel kreeg harde reacties, van de normale reaguurders, maar ook van collegaschrijver Jamal Ouariachi, die twitterde 'Geen goedkoop islambashen, Abdelkader Baggernali,maar iemand die de islam ziet voor wat hij is: een achterlijk fantasietje met gevaarlijke kantjes.' Waarop Benali tweette: 'm’n naam correct opschrijven is het minste watje kan doen, laffe hond.' Dat krijg je als je een discussie beperkt tot 160 tekens, de nuance verdwijnt een beetje.

Scotland Yard pakte vorige week zondag een man op die via twitter bedreigingen verstuurde aan Caroline Criado-Perez. Zij kwam in het nieuws omdat ze campagne had gevoerd voor meer vrouwen op bankbiljetten. Criado-Perez is het gelukt om Jane Austen op het briefje van tien pond te krijgen. Met het citaat 'I declare after all there is no enjoyment like reading! Is dat niet mooi? Helaas, schreef de Guardian, komt het citaat uit ‘Pride and prejudice’ uit de mond van Caroline Bingley, die dit alleen zegt om Mr. Darcy te behagen. In werkelijkheid houdt ze helemaal niet van lezen.

Verscheen eerder in de Leeuwarder Courant, 3 augustus 2013.

Abdelkader Benali en Ramsey Nasr

162.000 kijkers trok de laatste aflevering van 'Benali boekt' met de Dichter des Vaderlands. Er werd zowaar ook nog een gedicht in voorgelezen.

De aflevering begon in de dierentuin. Bij de roze flamingo's vraagt Benali: 'Zouden ze nou gelukkig zijn met die kleur?'
Nasr werd neergezet als een Palestijn met een mening, maar gelukkig laat hij zich niet helemaal in een hokje duwen, want de aflevering eindigt in het Concertgebouw op 4 mei met een speciaal voorgelezen stuk waarin vooral het wegvoeren van de joden uit het orkest benadrukt wordt.

Abdelkader Benali en Leon de Winter

In vergelijking met Doeschka Meijsing keken er 31.000 mensen minder naar de aflevering van Abdelkader Benali met Leon de Winter.

Ik heb dezelfde inhoudelijke kritiek als de vorige keren. Deze aflevering leek af te gaan op een confrontatie naar aanleiding van het oponthoud dat De Winter altijd tegenkomt op vliegvelden. Hij als blanke burger was toch onschuldig?
Benali: 'Maar wat je dan krijgt is dat je dus heel veel mensen er uit gaat pikken namelijk op basis van hun uiterlijk, die...'
De Winter: 'Op uiterlijk en op naam. Jij zal hangen.'
Benali: 'Ik heb pech?'
De Winter: 'Ja, jij hebt pech.'
Benali: 'Eigenlijk zeg je: iedereen is schuldig, maar sommige mensen zijn meer schuldig dan andere.'
De Winter: Nee, sommige zijn onschuldiger dan andere. Onschuldiger.'
Daar bleef het helaas bij.

Abdelkader Benali en Doeschka Meijsing

De uitzending van Benali boekt met Doeschka Meijsing die gisteren werd uitgezonden was meteen de best bekeken aflevering tot nu toe: 220.000 kijkers stemden af op de documentaire.

Ik vond het gisteren ook een geslaagde aflevering, mede dankzij het bezoekje van Meijsing aan haar ouderlijk huis en het was ook fijn om te zien hoe Meijsing zichtbaar opfleurde in de rol van parttime-moeder. De rode draad in deze uitzending was het gevecht van de auteur met haar moeder. Twee boeken waren belangrijk: 100% Chemie en Over de liefde. Twee boeken met een autobiografische achtergrond (waarbij 100% Chemie prachtig stilistisch vuurwerk bezit, niet voor niets won ze de Tzum-prijs met een zin uit deze roman)
In NRC Handelsblad brak Arjen Fortuin in zijn column vorige week een lans voor het programma van Benali. Hij verdedigde Benali tegen de kritiek (ook hier geuit) dat er te weinig aandacht voor de boeken was. Je moest wel vrij dom zijn om niet te zien hoezeer die boeken aan de orde kwamen:

Connie Palmen? Wie denkt dat het mogelijk is om een vraag over het leven van Connie Palmen te stellen die niet over het werk van Connie Palmen gaat heeft haar boeken niet gelezen of de pointe gemist. De verhouding tussen Palmens leven en haar teksten is het enige waar haar schrijverschap om draait. Dat is de charme ervan en trouwens ook de grote beperking.

De sneer naar de schrijfster laten we maar even achterwege, want Fortuin legt precies de vinger op de zere plek. Voor mensen die het werk van Palmen, Rosenboom, Wieringa etc. kennen, zijn de documentaires een aanvulling op wat ze al weten. Voor mensen die onbekend zijn met het oeuvre nog niet. Je moet het werk kennen om de verbindingen met de documentaire te leggen. Als dat de opzet van de makers is, dan zijn ze geslaagd. Elitaire tv voor ons soort mensen. Liever heb ik een tv-documentaire die grote groepen mensen aanzet tot lezen.

Abdelkader Benali en Tommy Wieringa

Weer een kleine opwaartse lijn in de kijkcijfers bij 'Benali boekt': 157.000 mensen keken naar de uitzending waarin Tommy Wieringa Abdelkader Benali meenam over de IJssel (voor mij ook altijd de fysieke grens naar het westen). Het ging zelfs heel even over een boek, Joe Speedboot. De koppeling tussen het leven van de schrijver die op school een haat opbouwde tegen antroposofen en zijn laatste boek Caesarion waarin een moeder ten onder gaat aan haar eigen zweverigheid, werd niet gelegd. Het laatste boek van Wieringa, Ga niet naar zee, lag wel op het dashboardkastje en er werd ook uit voorgelezen, maar het werd niet genoemd. Zou dat nou zoveel kijkers wegjagen als je het af en toe over een boek hebt?

Voor de rest zaten er wel aardige scènes in de documentaire. Als Wieringa bijvoorbeeld keihard van de provinciale weg de oprit van zijn ouderlijke woning oprijdt of het moment dat hij bij de Chinees het niet eens is met de interpretatie van Benali.

Benali: Vind je het gek als mensen zeggen Joe Speedboot die met een vrachtwagen de woonkamer binnenkomt en naar buiten springt en zegt: 'Hier ben ik, ik ga jullie even anders maken.' Vind je het gek als de mensen zeggen: die Joe Speedboot is Tommy Wieringa?
Wieringa: Ja, dat vind ik heel gek, omdat ik, ik zou als ik moest kiezen, ik voel me verwant met een verwarde jongen in een rolstoel, eerder dan met een mateloze dynamicus als Joe Speedboot is. Maar nee, ik voel me totaal niet verwant met een personage. Kan ook niet. Je bent schrijver!
Benali: Ik geloof je.
Wieringa: Je soep wordt koud, Abdel.

Abdelkader Benali en Thomas Rosenboom

Haalde de uitzending van 'Benali boekt' vorige week nog 163.000 kijkers, deze week bleef de teller bij Thomas Rosenboom staan op 132.000. Vergeleken met vorig jaar is dat overigens nog vrij veel.

De uitzending vond ik ondanks enkele interessante onderdelen wat tegenvallen en dat ligt niet aan Benali of Rosenboom die zichtbaar hun best deden er iets van te maken, maar dat komt door het opgelegde format dat vorig jaar ook al de reeks over Benali en de literaire steden bij vlagen onuitstaanbaar maakte ('uit Groningen moet je weg als schrijver'). Nu had de redactie blijkbaar bedacht dat je de hele Rosenboom kon terugbrengen tot één wezenskenmerk en dat was 'de angst'. Dus zie je Benali op een eilandje vlak bij de Rijn, op een filmfestival, op een boot door de haven en zittend in de trein steeds opzichtig vragen naar de angsten van de schrijver, want dat is er door zijn knipselmapredactie in geramd.
Volgens mij gaat het programma pas echt ademen als Benali een veel vrijere rol krijgt. Laat hem het gespreksonderwerp maar bepalen en laat hij het maar over de boeken hebben die Rosenboom geschreven heeft. Op Zoetemond na kwam er niet echt een andere roman aan de orde. Lap die tv-wetten maar aan de laars dat een documentaire gescript moet worden. Bereid je goed voor, ga maar praten en zie maar wat eruit komt. Een presentator die goed gebekt is en weet waar hij het over heeft en een gast die over zijn werk vertelt en het gesprek wordt direct boeiender. Geef vooraf vooral geen gedefinieerde lijn waarlangs het programma moet lopen, want als kijker kunnen we zelf ook wel nadenken.


Thomas Rosenboom is morgenavond in Groningen te gast bij Flanor. Huis de Beurs, A-kerkhof z.z. 4, Groningen, dinsdag 19 april om 20:30.

Abdelkader Benali en Connie Palmen

Ondanks de publiciteit in De Wereld Draait Door en het Volkskrant-magazine haalde het eerste programma 'Benali boekt', deze keer met Connie Palmen slechts 163.000 kijkers. Jammer, want het uitgangspunt van deze serie lijkt me veel beter dan die van vorig jaar. Je krijgt een veel indringender portret van de schrijver.

Benali in boeken: de kijkcijfers stijgen weer een beetje

'De columnist is de koning van Amsterdam. Onopvallend loopt hij door de straten en komt thuis met goudstof in zijn zak dat hij uitstrooit over het papier.' Amsterdam stond dus centraal in de laatste aflevering van Benali in boeken, met o.a. 'de James Joyce van de column' Remco Campert, over 'de Bob Dylan van de column' Martin Bril en 'de Mark Twain van de column' Henk Hofland.

De laatste uitzending trok 124.000 kijkers. De aflevering over Den Haag heeft de meeste kijkers getrokken.

Benali in boeken: de kijkcijfers kelderen

Slechts 70.000 toeschouwers haalde de vijfde uitzending van Benali in boeken. Dan kom je in de buurt van een erg vol stadion. Het programma moest dan ook opboksen tegen een voetbalwedstrijd van het Nederlands elftal én het lijsttrekkersdebat. Gasten in Nijmegen waren Thomas Verbogt en Koos van Zomeren.

Benali in boeken: de kijkcijfers dalen weer

'Utrecht zweeft als een kogel tussen trots en schaamte.' Benali in boeken streek neer in de Domstad waar slechts twee schrijvers geïnterviewd werden: Ingmar Heytze en Manon Uphoff. De uitzending trok 121.000 kijkers.
Het centrale gegeven van deze uitzending was: Is Utrecht verdoemd (volgens de korte samenvatting), maar in werkelijkheid ging het over macht. Dat thema komt nadrukkelijk aan de orde in het leven en werk van Uphoff. Haar bekende verhaal 'Poep' is het enige literaire verhaal dat in de hele uitzending besproken wordt. Wel een mooi inkijkje in het oude huis waar de NSB ooit zat. Als Benali en Uphoff voor het huis staan, gaan daar net de gordijnen open. Anti-kraak.
Van stadsdichter Ingmar Heytze geen gedicht deze keer wel een pleidooi om al het oude te bewaren. 'Je bent een bewaarder van verloren dromen,' aldus Benali. Als voorbeeld wordt de gedigitaliseerde letter Petronius van de Utrechtse schilder Moesman gegeven. Volgende week: Nijmegen.

Benali in boeken: spectaculaire kijkcijferstijging

De derde aflevering van 'Benali in boeken', spelend in Den Haag, met coryfeeën Helga Ruebsamen, Mensje van Keulen en de wat onbekendere Hans Sahar was goed voor meer dan een verdubbeling van de kijkcijfers van 'Benali in boeken'.
De cliché-insteek van deze keer was: Den Haag, dat is het verschil tussen het zand en het veen. In de aflevering over de hofstad was de badinerende toon gelukkig verdwenen. De aandacht voor de boeken ook een beetje, alleen over De gebroeders Boetkaboet van Sahar wordt een beetje gepraat. Ik denk dat over al deze schrijvers wel een interessant programma te maken is van een half uur.

Benali in boeken: de reacties

De reacties na afloop van Benali in boeken over Groningen waren nogal negatief ondanks de stijgende kijkcijfers.

Anton Scheepstra op het Passage-blog was nog het positiefst:

Uiteindelijk bleek het dus toch een geslaagde aflevering die van Benali in Boeken over Groningen. Oké, de stelling dat alle schrijvers uit Groningen zouden willen vertrekken was wat raar gekozen en werd in de uitzending ook helemaal niet bewezen (nou ja: ze hadden dan na veel zoeken Dirk van Weelden- wat schreef die ook alweer? - gevonden als bewijs, maar daarvan begreep ik niks, van wat hij zei trouwens ook al niet veel). (...) Schrap je dat laagje arrogantie van de uitzending af, dan blijven er drie fraaie schrijversportretten over.

Bij de Digitolle Grieze was het wat minder positief:

Nee, het programma viel me bepaald niet mee, qua toonzetting. Ik hou er natuurlijk van om gelijk te krijgen, maar in dit geval had ik het toch liever niet gehad. Het was bij vlagen gewoon onbeschoft.

Anton Scheepstra op het Passage-blog:

Jammer dus van dat stuk met Dirk van Weelden (er schiet mij nog steeds geen boektitel van hem te binnen), nota bene aan de Sloterplas in Amsterdam gefilmd.

Stefan Nieuwenhuis, de Robert Jensen uit Stad, trekt ook alle vooroordelen uit de kast op Stadslichten:

Het is niet vreemd te achterhalen waar de regionale wrevel vandaan komt: de arrogante Amsterdammer, zelfs als die uit een achtergebleven Marokkaans dorpje komt, vindt zichzelf een hele peer.

Anton Scheepstra op het Passage-blog:

Er zullen genoeg schrijvers in Groningen actief blijven, er zullen schrijvers hun heil elders zoeken, en er zullen er zijn die eindigen als Dirk van Weelden (ik kan nog steeds niet op een boektitel komen).

Erik Nieuwenhuis (geen familie) tenslotte, betreurt het ten zeerste dat hij is weggegaan uit 'Het literaire centrum', op tzum.info.

Ik heb natuurlijk zo lang mogelijk verzwegen dat ik in Amsterdam woon. Het is jammer dat het zo moet, maar je wil nou eenmaal niet dat je werk ongelezen blijft, alleen maar omdat je telefoonnummer met 020 begint.

Benali in boeken: de kijkcijfers stijgen

De uitzending over Groningen heeft maar liefst 3.000 meer kijkers getrokken dan de eerste uitzending over Antwerpen: 110.000 mensen stemden gisteren af op de nogal tegenvallende uitzending over Groningen. Daarmee haalde het programma een kijkdichtheid van 0,7%. Wie het gemist heeft: hieronder staat het programma via 'Uitzending gemist'.

Benali in boeken onthaald op boegeroep

Achteraf ben ik erg blij dat ik uit het programma 'Benali in boeken' ben geknipt (op drie losse dichtregeltjes na dan). Het programma begon bij de inleiding al verkeerd door de lucht van suikerbieten te roemen, terwijl de suikerfabriek (bij mij om de hoek) al twee jaar gesloten is. Vast van een redacteur die wat oud documentatiemateriaal bij elkaar heeft geharkt over Groningen.

Daarna ging het programma uit van het idee dat je pas een grote schrijver kon worden als je Groningen zou verlaten. Geïnterviewd werd de grote schrijver Dirk van Weelden die ooit een blauwe maandag in Groningen heeft gestudeerd. Hij werd gefilmd in Amsterdam, hardlopend naast de Bosbaan. Benali was blij dat hij even uit Groningen weg kon. Gemor klonk op in Café Marleen. Zelfs enig boegeroep toen stadsdichter Anneke Claus werd aangeraden om naar een stad toe te gaan met hogere misdaadcijfers. Op het eind vertrok Benali opgelucht naar het westen. 'Die hoeft hier voorlopig ook niet weer te komen,' riep iemand.

Dat is ook het idee dat overblijft na het zien van 'Benali in boeken': wat een gemiste kansen. Er zijn genoeg schrijvers die hier zijn blijven wonen en landelijk succesvol zijn geworden (zie het rijtje dat ik gisteren opschreef, ik vergat daarbij nog iemand als Tonnus Oosterhoff of Peter Middendorp te noemen). En als je dan een ex-Groninger neemt, waarom dan niet een succesvolle, zoals Tommy Wieringa: de kiem van zijn schrijversschap ligt in Groningen.
De fout zit hem volgens mij in het scripten van zo'n uitzending. Er bestaat een vooroordeel over een stad en dat wil men bevestigd zien in beelden. Andere visies komen niet aan bod. Schrijvers die niet in het plaatje passen, worden vergeten. Je krijgt dan een invulling van een vooroordeel.
Wat overblijft, zijn de beelden van het mooie Groningse landschap. Ik heb aan alles de complete dvd-box overgehouden met bijna alle uitzendingen van Adriaan van Dis. Gekregen als dank voor erg weinig werk in de voorbereiding. Ik ben er zeer blij mee: wat zijn dat toch schitterende boekenprogramma's geweest.

Benali in boeken in Groningen

Vanavond, als betrof het een voetbalwedstrijd, Abdelkader Benali op bezoek in literair Groningen op groot scherm in café Marleen. De eerste uitzending van Benali vorige week in Antwerpen trok 108.000 kijkers. Nog geen echt kijkcijferkanon dus. De aflevering over Goningen moet daar verandering in brengen.
Vanavond op het grote doek zijn te zien: Bill Mensema (hier de amateurversie en de professionele versie), Anneke Claus en Dirk van Weelden. Ik kreeg vorige week te horen dat ik uit de uitzending was geknipt.
De centrale vraag in de uitzending is of je Groningen moet verlaten als je een groot schrijver wil worden of blijf je er hangen? Minder grote schrijvers als Rutger Kopland, Gerrit Krol, Jean Pierre Rawie die in het noorden zijn blijven hangen worden niet geïnterviewd.

Mijn weggeknipte antwoord op die vraag luidde ongeveer als volgt: 'Het maakt geen moer uit waar je woont. De roman Victorie gaat over Salland. Ben ik dan opeens een Sallandse schrijver, en voor een deel over Den Haag waar ik elk jaar wel een tijd ben, ben ik dan opeens een Haagse schrijver?'
Vanavond gaan we kijken naar de avonturen van de Groningers op het grote scherm in café Marleen in de hoop dat niet alle filmopnames die daar zijn gemaakt, gesneuveld zijn. Speciale gastdichter is Daniël Dee. Rotterdammer. Of voormalig Groninger. Eigenlijk Zuid-Afrikaan.
Aanvang Dichtclub 20.30; uitzending Benali in Boeken live vanaf 21.30.
Café Marleen.

Het boekenprogramma van Abdelkader Benali

Vanaf 28 april op tv. Hier alvast een mooi voorproefje met Bart Moeyaert.

Abdelkader Benali in Groningen

De Dichtclub was vanavond in rep en roer, want er was bezoek van de NPS. Voor het nieuwe boekenprogramma van de NPS, gepresenteerd door Abdelkader Benali, werden deze week opnames gemaakt in Groningen en omgeving. Vanavond zat de hele crew in Café Marleen. We traden deze keer niet op voor de vrouwen-wc, onze gebruikelijke stek, maar naast de deur en iedereen was een tikkeltje zenuwachtiger dan normaal. Ik wilde (voor de verandering) vier gedichten voorlezen, maar het werden er drie omdat we in tijdnood zaten. Benieuwd of we de montage overleven. Helaas was Jan Glas niet aanwezig; hij zou ongetwijfeld de show hebben gestolen.

Abdelkader Benali maakt gratis bloemlezing voor jongeren

Een van de leukste projecten waar ik de afgelopen tijd aan mee mocht doen, was het samenstellen van een groslijst verhalen en romanfragmenten voor jongeren. Samen met drie docenten hebben wij een enorme lijst opgesteld, waaruit Abdelkader Benali een keuze heeft gemaakt (van 16 verhalen) voor een bloemlezing die tijdens de Boekenweek door de CPNB gratis wordt verspreid aan de leerlingen van de vierde klas van de middelbare school.
Op de site van Boekblad stond vandaag het nieuws dat het boek er ook daadwerkelijk komt en dat is verheugend nieuws, want toen wij ermee bezig waren was nog onduidelijk of het project gefinancierd kon worden. Vooral de slotvergadering bij Stichting Lezen was heel erg aardig omdat we alle vier onze boeken wilden promoten bij Benali (en in ons hart vonden dat onze eigen boeken natuurlijk het beste waren).
De uiteindelijke keuze is geschikt voor zowel jongens als meisjes, voor echte lezers als beginners. De gekozen verhalen zijn afkomstig van bekende en minder bekende auteurs. Ben heel benieuwd hoe de keuze van Benali gaat 'vallen'.
Ted van Lieshout leest in het bericht op Boekblad inmiddels iets totaal anders. De discussie woekert ook op de site van Pjotr van Lenteren.